Wina z Gruzji.
Ponad 500 rodzimych odmian winorośli.
Gruzja uznawana jest za kolebkę światowego winiarstwa i słynie z ponad 500 autochtonicznych odmian winorośli, co stanowi około jedną szóstą wszystkich znanych odmian na świecie. W gruzińskich winnicach uprawiane są szczepy winorośli zagrożone wyginięciem, które nie występują nigdzie indziej na świecie. W niektórych winnicach utworzono nawet tzw. żywe kolekcje winorośli – swoiste „biblioteki winorośli”, w których odwiedzający mogą degustować szczególnie rzadkie odmiany.
Rząd Gruzji wspiera również funkcjonowanie scentralizowanej narodowej kolekcji odmian winorośli, tzw. „Narodowej Kolekcji Winorośli”, która znajduje się w Naukowym Centrum Badawczym Rolnictwa (LEPL) w Jigaura, na północ od Tbilisi. W tamtejszych winnicach i szkółkach winorośli znajduje się obecnie 437 rodzimych, gruzińskich odmian oraz 350 odmian pochodzących spoza Gruzji. Zespół naukowców prowadzi badania nad lokalnymi odmianami, aby dokładniej poznać ich pochodzenie, charakterystykę morfologiczną gron, odporność na choroby oraz inne cechy istotne w uprawie i enologii. Celem tych badań jest nie tylko identyfikacja i przywrócenie do uprawy utraconych szczepów winorośli, ale także selekcja najlepszych z nich do produkcji wysokiej jakości win.
Najpopularniejsze odmiany winorośli w Gruzji: saperavi i rkatsiteli
Gruzja posiada niemal 50 000 hektarów winnic, z czego 75% obsadzonych jest białymi odmianami winorośli, a 25% czerwonymi. Zdecydowana większość winnic kraju znajduje się w regionie Kachetia, położonym we wschodniej części Gruzji, który stanowi najważniejszy obszar upraw winorośli w całym kraju. Chociaż w Kacheti uprawia się około 80 odmian winorośli, najbardziej znane i najczęściej spotykane to białe rkatsiteli oraz czerwone saperavi.
Rkatsiteli
Odmiana winorośli rkatsiteli jest obecnie uprawiana w całej Gruzji, a także poza jej granicami. Przypuszcza się jednak, że pochodzi ze wschodniej części kraju, gdzie po raz pierwszy została odnotowana w I wieku naszej ery. Białe wina produkowane z owoców tej odmiany i charakteryzują się wyraźnie zaznaczoną kwasowością, przy jednoczesnym zachowaniu równowagi oraz pełnego, dobrze zbudowanego profilu smakowego. Wina z rkatsiteli są subtelne i orzeźwiające, z owocowym aromatem zielonego jabłka, uzupełnionym delikatnymi nutami pigwy i białej brzoskwini. Wina te zyskują większą złożoność, gdy są produkowane tradycyjną metodą gruzińską, polegającą na fermentacji i dojrzewaniu w glinianych amforach. Z odmiany rkatsiteli produkuje się wina stołowe, wina regionalne oraz wina z chronioną nazwą pochodzenia (PDO – Protected Designations of Origin). Owoce tej odmiany bardzo często są poddawane wspólnej winifikacji z gronami odmiany kakhuri mtsvane.
Saperavi
Odmiana winorośli saperavi, niezwykle owocowa, a zarazem charakteryzująca się wyraźną kwasowością, stanowi wyjątkową alternatywę dla typowych win czerwonych. Saperavi jest prawdopodobnie najpopularniejszą autochtoniczną czerwoną odmianą winorośli uprawianą w Gruzji. Jej nazwa oznacza „barwnik” lub „farbę” – nie bez powodu, ponieważ jest to jedna z nielicznych barwnych odmian na świecie, posiadająca zarówno czerwony miąższ, jak i czerwoną skórkę. Wina produkowane z odmiany saperavi mają głęboką, ciemnoczerwoną barwę, często całkowicie nieprzejrzystą. Charakteryzują się aromatami i nutami smakowymi ciemnych owoców jagodowych, lukrecji, grillowanego mięsa, tytoniu, czekolady oraz przypraw.
Inne historyczne odmiany winorośli
Z ponad 525 odmian winorośli uprawianych niegdyś w Gruzji, dziś około 40 wykorzystuje się w uprawach komercyjnych. Wśród nich znajdują się zarówno białe, jak i czerwone szczepy, takie jak:
Białe winogrona: Chinuri
Chinuri to szybko rosnąca i późno dojrzewająca odmiana winorośl. Jej nazwa nawiązuje do jasnego koloru winogron, przypominającego odcień liści drzewa oliwnego. Winogrona chinuri charakteryzują się wyraźnie wyczuwalnymi nutami mięty i gruszki, wzbogaconymi o delikatne akcenty ziołowe i owocowe. Ze względu na swój profil aromatyczno-smakowy, najlepiej sprawdzają się w produkcji win musujących. Szczególną popularnością cieszą się musujące wina atenuri, które wyróżniają się jasnozieloną lub słomkową barwą oraz delikatnością odczuwalną na podniebieniu.
Goruli Mtsvane
Z późno dojrzewających gron tej białej odmiany winorośli produkuje się wina o wyjątkowo świeżym charakterze, wyróżniające się aromatami limonki, dzikich kwiatów oraz miodu kwiatowego. W połączeniu z poprzednią odmianą chinuri, goruli mtsvane służy do wyrobu win musujących o unikalnym, charakterystycznym profilu smakowym. Z kolei cuvée z goruli mtsvane i chinuri są często fermentowane z odmianą tavkveri w celu produkcji czerwonego wina khidistauri, znanego z delikatnego, harmonijnego smaku.
Kakhuri Mtsvane
Kakhuri mtsvane była na początku XIX wieku jedną z najbardziej rozpowszechnionych białych odmian winorośli w regionie Kacheti. Jednak z powodu chorób, takich jak mączniak prawdziwy i filoksera, jej uprawa stopniowo uległa ograniczeniu. W porównaniu z innymi odmianami winorośli, kakhuri mtsvane dojrzewa wcześnie. Odmiana ta daje wina lekkie, lecz o wyrazistym charakterze i intensywnym profilu aromatycznym. Z jej gron produkuje się tradycyjne wina wytwarzane w qvevri, które doskonale nadają się również do tworzenia kupaży.
Khikhvi
Ta biała odmiana winorośli dojrzewa od początku do drugiej połowy września. Choć krzewy khikhvi charakteryzują się niewielką ilość owoców, wina z tych gron mają zdolność gromadzenia dużej ilości cukru. Z odmiany khikhvi produkuje się eleganckie, klasyczne wina białe w stylu europejskim, o żywicznych aromatach przypominających bukszpan. Wina te powstają również z wykorzystaniem tradycyjnej metody dojrzewania w qvevri. Dzięki temu można uzyskać wysokiej jakości białe wina, z nutami dojrzałych owoców oraz suszonych owoców pestkowych, takich jak brzoskwinie, czy morele. W ostatnich dekadach z gron khikhvi zaczęto również wytwarzać cenione wina deserowe.
Kisi
Według niektórych badaczy, biała odmiana winorośli kisi jest krzyżówką szczepów mtsvane i rkatsiteli. Charakteryzuje się stosunkowo niewielką ilością owoców, a jej grona dojrzewają w połowie sezonu wegetacyjnego. Zarówno wina produkowane metodą klasyczną (europejską), jak i te wytwarzane tradycyjną gruzińską metodą qvevri z winogron odmiany kisi, wyróżniają się niepowtarzalnymi aromatem i smakiem. Wina z qvevri charakteryzują się nutami dojrzałej gruszki, kwiatów aksamitki, tytoniu oraz orzecha włoskiego.
Krakhuna
Krakhuna to autochtoniczna odmiana winorośli pochodząca z regionu Imeretia w zachodniej Gruzji. Charakteryzuje się późnym kwitnieniem i odpornością na mróz. Z jej gron powstają pełne wina białe o aromatach moreli, banana i miodu, cechujące się wysoką zawartością alkoholu. Wina te mają doskonały potencjał starzenia – już po kilku latach nabierają głębi i złożoności.
Mtsvane
Mtsvane to jedna z najstarszych gruzińskich białych odmian winorośli. Szczyt dojrzałości osiąga w drugiej połowie września. Z jej gron produkuje się wysokiej jakości wina stołowe, wysokiej jakości wina regionalne oraz wina o chronionej nazwie pochodzenia (PDO – Protected Designations of Origin). Charakteryzujące się nutami brzoskwiń, kwiatów drzew owocowych oraz mineralnymi akcentami.
Rachuli Tetra
Odmiana rachuli tetra jest uprawiana głównie w północno-zachodniej Gruzji, w regionie Racza. Jest to biała odmiana winorośli o średnim czasie dojrzewania, z której powstają delikatne wina o aromatach miodu lipowego.
Sakmiela
Odmiana sakmiela była niegdyś szeroko rozpowszechniona w regionie Guria w zachodniej Gruzji, jednak obecnie jej uprawy są ograniczone do nielicznych miejsc. Z jej gron wytwarza się wyraziste, soczyste wina o zielonkawo-słomkowej barwie i egzotycznych aromatach.
Tsitska
Tsitska to prawdopodobnie jedna z najstarszych białych odmian winorośli w zachodniej Gruzji. Dojrzewa późno i daje lekkie, słomkowe wina z zielonkawymi refleksami. Winogrona tsitska są odpowiednie do produkcji win musujących i charakteryzują się aromatami ziół oraz nutami gruszki, cytryny, miodu i melona. Zazwyczaj mają wysoką i orzeźwiającą kwasowość.
Tsolikouri
Tsolikouri to biała odmiana winorośli znana od XIX wieku, dojrzewająca późno i dająca pełne, jasne, słomkowe wina o aromatach cytrusów, żółtych owoców, białych śliwek i nutach kwiatowych. Wina wyprodukowane z winogron tsolikouri dobrze nadają się do długiego leżakowania. Odmiana ta jest także wykorzystywana do produkcji win musujących.
Czerwone odmiany: Aleksandrouli
Aleksandrouli to czerwona odmiana winorośli pochodząca z Gruzji, uznawana za jedną z najstarszych uprawianych w tym kraju. Najczęściej spotykana jest w północno-zachodnim regionie Racza-Leczchumi, jednak dzięki swojej odporności na suszę dobrze adaptuje się do różnych typów gleb. Winogrona aleksandrouli dojrzewają stosunkowo późno, co sprzyja dużej koncentracji cukru w owocach. Tradycyjnie wykorzystuje się je w kupażu z odmianą mujuretuli do produkcji półsłodkiego wina o nazwie khvanchkara. Wina te charakteryzują się aksamitną, przyjemną słodyczą, nutami owocowymi i aromatem dereniowca, charakterystycznego dla szczepu aleksandrouli.
Chkhaveri
Chkhaveri to czerwona odmiana winorośli, wykorzystywana głównie do produkcji win różowych. Szczególną popularnością cieszy się w zachodnich regionach Guria i Adżaria. Początkowo tę odmianę uprawiano w formie Maghlari – czyli winorośli pnącej się po drzewach. Dojrzewa późno i cechuje się niską wydajnością, a jej zbiory przypadają zazwyczaj na drugą połowę listopada. Wina z chkhaveri są delikatne i harmonijne, z aromatami brzoskwini i białych owoców oraz średnią lub wysoką zawartością alkoholu.
Dzelshavi
Dzelshavi to jedna z najstarszych gruzińskich odmian winorośli, uprawiana głównie w regionach Racza i Imeretia. Charakteryzuje się cienką skórką, a produkowane z niej wina są zazwyczaj delikatne i eleganckie, choć potrafią również zaskoczyć swoją świeżością i wyraźną strukturą. Dzelshavi często pełni rolę odmiany uzupełniającej w kupażach, zarówno w produkcji win różowych, jak i lekkich win czerwonych.
Jghia
Jghia to autochtoniczna, czerwona odmiana winorośli pochodząca z regionu Kachetia we wschodniej Gruzji. Charakteryzuje się stosunkowo jasnym kolorem i niską zawartością tanin. Jej małe, ciemne owoce wykazują dobrą odporność na choroby grzybowe. Wina produkowane z tej odmiany mają jaśniejszą barwę, niż inne gruzińskie czerwone wina. Zazwyczaj fermentowane są w tradycyjnych glinianych amforach qvevri, co nadaje im unikalny charakter. Wina te cechują się aromatami wiśni i jagód z delikatną nutą czarnego pieprzu.
Mujuretuli
Mujuretuli to gruzińska odmiana winorośli, znana również jako keduretuli. Jest uprawiana głównie w regionie Racza-Leczchumi w zachodniej Gruzji. Mujuretuli jest używana niemal wyłącznie do produkcji legendarnego gruzińskiego wina khvanchkara, w połączeniu ze szczepem aleksandrouli. Wina te charakteryzują się ciemnorubinowym kolorem i wyczuwalnymi nutami dojrzałych jagód i wiśni.
Ojaleshi
Ojaleshi to czerwona odmiana winorośli, tradycyjnie uprawiana jako Maghlari, czyli winorośli wspinającej się po drzewach. Jest szeroko rozpowszechniona w regionie Mingrelia w zachodniej Gruzji, a najlepsze stanowiska znajdują się w okręgach Martvili i Senaki. Ojaleshi wymaga długiego okresu wegetacji, po pączkowaniu w połowie kwietnia, winogrona te są zazwyczaj zbierane dopiero w połowie lub pod koniec listopada. Z tej odmiany o grubej, mięsistej skórce powstają półsłodkie i wytrawne czerwone wina, wyróżniające się głębią charakteru oraz aromatami przypraw i pieprzu.
Otskhanuri Sapere
Genetyka tej czerwonej odmiany winorośli sugeruje, że jest ona formą przejściową między winoroślą uprawną a dziką. Otskhanuri sapere występuje powszechnie w całym regionie Imereti w zachodniej Gruzji i dojrzewa od połowy do końca października. Podobnie jak saperavi, jest to odmiana barwna, dająca wina o bardzo intensywnej, ciemnej i rubinowej barwie. Młode wina są cierpkie i mocno zbudowane, z wysoką zawartością tanin i kwasowością. Charakteryzują się aromatami leśnych owoców, czerwonych jagód i ziół oraz mają duży potencjał starzenia. Otskhanuri sapere uważana jest za najlepszą czerwoną odmianę winorośli w Imereti.
Shavkapito
Autochtoniczna odmiana winorośli pochodząca z regionu Kartlia we wschodniej Gruzji, która charakteryzuje się stosunkowo krótkim okresem wegetacji. Wina produkowane z tej odmiany doskonale odzwierciedlają charakter terroir, niezależnie od zastosowanej metody winifikacji – tradycyjnej w qvevri czy w stylu europejskim. Na niższych wysokościach oraz na terenach płaskich z winogron shavkapito powstają wina pełniejsze, o bardziej intensywnej strukturze. Natomiast uprawy na zboczach górskich skutkują winami o wyższej kwasowości, z wyraźnym owocowym charakterem i delikatnymi aromatami. Dzięki subtelnym nutom wiśni i ziół shavkapito znajduje zastosowanie w produkcji win czerwonych, różowych oraz win musujących.
Tavkveri
Czerwony szczep tavkveri pochodzi z regionu Kartlia we wschodniej Gruzji i dobrze rośnie zarówno na glebach gliniastych, jak i piaszczystych. Ta odmiana daje obfite plony i zazwyczaj osiąga dojrzałość w połowie września. Tavkveri jest niezwykle wszechstronne i może być przetwarzane na wina musujące, różowe, czerwone, a nawet słodkie. Wina czerwone, niezależnie od tego, czy są winifikowane nowoczesnymi, czy tradycyjnymi metodami charakteryzują się średnią budową z wyczuwalnymi nutami wiśni, ziemi i ziół.
Usakehlouri
Ten czerwony szczep pochodzi z okręgu Tsageri w regionie Leczchumi w zachodniej Gruzji. Najlepiej rośnie na gliniastych, wapiennych zboczach. Usakhelouri to późno dojrzewająca odmiana o cienkiej skórce, która charakteryzuje się wysoką zawartością cukru. Jednocześnie zachowuje wysoki poziom naturalnej kwasowości, niezależnie od tego, czy jest fermentowana tradycyjną, czy nowoczesną metodą. Wina wytwarzane są w stylu europejskim i mają jasny kolor, wyraźną kwasowość orazi wyraziste nuty fiołków, mięty i pieprzu.